Urzędy centralne to w moim rozumieniu drugi krąg zarządzania państwem. Nie przykuwają takiej uwagi mediów jak Kancelaria Premiera i ministerstwa, zazwyczaj same nie tworzą nowych przepisów, ale jednocześnie nie są jeszcze jednostkami terenowymi, odpowiadającymi wyłącznie za wdrażanie polityki rządu. Bardzo często odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu konkretnych fragmentów polskiego życia publicznego.
Przykłady? Proszę bardzo:
- Główny Inspektorat Farmaceutyczny – sprawuje nadzór nad warunkami wytwarzania i importu produktów leczniczych;
- Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad – realizuje politykę transportową w zakresie dróg;
- Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów – kształtuje i realizuje politykę ochrony konkurencji i konsumentów w Polsce.
Właściwie każdy z 32 poddanych analizie urzędów centralnych pełni ważną funkcję, nawet jeśli mało kto z nas wie o jego istnieniu. O każdym możemy się dowiedzieć wtedy, gdy albo sytuacja w danym obszarze robi się kryzysowa lub (zbyt często, niestety) gdy pojawiają się kontrowersje związane z polityką kadrową danego urzędu…
O jakich podmiotach mowa?
- – Biuro do spraw Substancji Chemicznych (BdsSCH)
- – Biuro Rzecznika Praw Pacjenta (BRPP)
- – Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad (GDDKiA)
- – Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska (GDOŚ)
- – Główny Inspektorat Farmaceutyczny (GIF)
- – Główny Inspektorat Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (GIJHARS)
- – Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa (GIORiN)
- – Główny Inspektorat Ochrony Środowiska (GIOŚ)
- – Główny Inspektorat Rybołówstwa Morskiego z siedzibą w Słupsku (GIRB)
- – Główny Inspektorat Sanitarny (GIS)
- – Główny Inspektorat Transportu Drogowego (GITD)
- – Główny Inspektorat Weterynarii (GIW)
- – Główny Urząd Geodezji i Kartografii (GUGiK)
- – Główny Urząd Miar (GUM)
- – Główny Urząd Nadzoru Budowlanego (GUNB)
- – Główny Urząd Statystyczny (GUS)
- – Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej (KGPSP)
- – Komenda Główna Policji (KGP)
- – Komenda Główna Straży Granicznej (KGSG)
- – Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych (NDAP)
- – Państwowa Agencja Atomistyki (PAA)
- – Urząd do Spraw Cudzoziemców (UdsC)
- – Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (UdsKiOR)
- – Urząd Komunikacji Elektronicznej (UKE)
- – Urząd Lotnictwa Cywilnego (ULC)
- – Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK)
- – Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (UPRP)
- – Urząd Regulacji Energetyki (URE)
- – Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL)
- – Urząd Transportu Kolejowego (UTK)
- – Urząd Zamówień Publicznych (UZP)
- – Wyższy Urząd Górniczy (WUG)
To już ostatni element naszej analizy stanu służby cywilnej w 2024 roku. Last but not least, chciałoby się powiedzieć. Mam nadzieję, że każdy znajdzie tu coś ciekawego dla siebie.
Zatrudnienie
Urzędy centralne to jednostki bardzo zróżnicowane pod każdym względem, ale być może to, co najbardziej je różni to ich wielkość. W tej grupie występują małe urzędy o niewielkim stanie kadrowym (mniej niż 100 etatów w Biurze do spraw Substancji Chemicznych, Głównym Inspektoracie Rybołówstwa Morskiego i w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych), jak i urzędy ogromne, zatrudniające ponad 1000 pracowników (przede wszystkim Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, ale też Główny Inspektorat Ochrony Środowiska).
Wynika to dużej mierze w przyjętych rozwiązaniach prawno-organizacyjnych. Taka GDDKiA jest pracodawcą nie tylko dla pracowników centrali w Warszawie, ale też dla wszystkich zatrudnionych także w 16 oddziałach wojewódzkich (które dzielą się na jeszcze mniejsze jednostki – tzw. rejony).
Z drugiej strony wskazać można byłoby Główny Inspektorat Sanitarny. Te jego „nędzne” 157 etatów (w rzeczywistości kilkadziesiąt osób więcej – pamiętajmy, że nasze dane odnoszą się tylko do korpusu służby cywilnej i nie obejmują „niemnożnikowców”) to przy przeszło 4 tysiącach drogowców z GDDKiA to wynik mocno nieimponujący. No tak, ale GIS również jest „centralą” – dla 16 wojewódzkich, 318 powiatowych oraz 9 granicznych stacji sanitarno-epidemiologicznych w całym kraju. GIS, mówiąc krótko, nadzoruje i w pewnym sensie wyznacza kierunki działania ponad 16 tysiącom pracowników terenowych sanepidów. Jednostki te są jednak częścią administracji zespolonej i nie wliczają się do stanu kadrowego nadzorującego nimi urzędu przy Targowej na warszawskiej Pradze.
Powyższe liczby to jednak nie wszystko. Warto spojrzeć jak stan kadrowy urzędów centralnych zmienił się w porównaniu do roku 2023. Zdecydowana większość z nich zwiększyła stan zatrudnienia, ale są też takie, w których pracowników było mniej. Czy przypadkiem nie z powodu obiektywnych trudności w zrekrutowaniu kompetentnych fachowców, gotowych pracować za stawki oferowane w sektorze publicznym?
Wynagrodzenia
Pensje w urzędach centralnych są także bardzo zróżnicowane. To niby oczywiste i do pewnego stopnia nieuniknione, ale pamiętajmy, że w niektórych przypadkach urzędy te konkurują o ten sam „target”, o ludzi legitymujących się podobnym wykształceniem i doświadczeniem. Czy wcale niemałe różnice w średnim poziomie wynagrodzenia między urzędem X a Y nie powodują na dłuższą metę, że zadania państwa realizowane przez X będą stały na niższym poziomie merytorycznym niż te, za które odpowiada Y? Oczywiście, że tak, warszawski rynek pracy jest mimo wszystko rynkiem pracownika i – także w sektorze publicznym – to pracownik podejmuje ostateczną decyzję, czy na pewno tkwić w miejscu, w którym płaci się tak mało.
Dobrze, jakie wynagrodzenia całkowite w takim razie w 2024 roku oferowały urzędy centralne?
To dane oficjalne z ostatniego dostępnego sprawozdania szefowej służby cywilnej za 2024 rok. Znaczne ciekawsze są jednak dane przez KPRM niepublikowane, a mianowicie te w podziale na grupy stanowisk.
Najwięcej zarabiają oczywiście osoby zajmujące wyższe stanowiska w służbie cywilnej, a więc dyrektorzy generalni, dyrektorzy departamentów oraz ich zastępcy. Tu również najlepiej zarobić pozwolił GIS. W GIORiN, KGP, KGPSP, KGSG, NDAP i w UdsKiOR wyższe stanowiska nie występowały.
Warto podkreślić, że mówimy tu o wynagrodzeniach całkowitych, a więc obejmujących bez wyjątku wszystkie możliwe składniki wynagrodzeń wypłacane w danym urzędzie. Mogą to być, poza składnikami „oczywistymi”, takimi jak wynagrodzenie zasadnicze i tzw. trzynastka:
- dodatki stażowe,
- dodatki funkcyjne,
- nagrody z funduszu nagród,
- nagrody jubileuszowe,
- dodatki służby cywilnej (akurat na wyższych stanowiskach niewypłacane),
- dodatki zadaniowe,
- dodatki wynikające ze szczególnych uprawnień,
- odprawy emerytalne i rentowe.
Oczywiście nie każdy dyrektor w 2024 roku otrzymał dodatek zadaniowy albo nagrodę jubileuszową, ale do średniej siłą rzeczy i te składniki się wliczają.
Skoro o dyrektorach i o nagrodach mowa… Proponuję szybki rzut oka na „nagrody za szczególne osiągnięcia” wypłacone dyrektorom. W GDDKiA, GIJHARS, GIORiN, KGP, KGPSP, NDAP, UdsKiOR, UKE i w KGSG nie wypłacono z tego tytułu ani złotówki. A w pozostałych urzędach?
Podaję tu średnie nagrody wypłacane w skali rocznej tylko z tego powodu, że nie są one wypłacane według jednego, powszechnie przyjętego harmonogramu. Prezentacja w ujęciu rocznym pozwala zatem lepiej dostrzec skalę zjawiska. Przypominam też, że nagrody te wliczone zostały w wynagrodzenie całkowite, a więc w żadnym wypadku nie należy ich dodawać do kwot podanych powyżej.
Skoro pokazaliśmy już jaki jest przeciętny poziom wynagrodzeń całkowitych (w tym nagród uznaniowych) wypłacanych na wyższych stanowiskach w służbie cywilnej, warto przyjrzeć się stawkom oferowanym „szeregowcom”, osobom zatrudnionym na stanowiskach samodzielnych, specjalistycznych i wspomagających. (Dla uproszczenia analizy zsumowałem te trzy odrębne w rozporządzeniu stanowiskowo-płacowym kategorie. Rozwiązanie to ma swoje minusy, ale i podstawowy plus – pokazuje sytuację zwykłych, merytorycznych urzędników niezależnie od zajmowanego stanowiska, które to stanowiska często nie oddają bynajmniej żadnego większego zróżnicowania w poziomie wiedzy i kompetencji osób je zajmujących).
Nie znam powodów, dla których średnia dla BdsSCH jest ewidentnie zaniżona (być może pracownicy Biura otrzymują swoje wynagrodzenie nie z budżetu państwa, a z jakichś odrębnych programów), ale na wykresie widać aż nazbyt wyraźnie, że płace na szeregowych stanowiskach w bardzo ważnych instytucjach nie odpowiadają odpowiedzialności związanej z realizowanymi tam zadaniami. „Wykonywanie zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej kraju” (to ze strony internetowej Państwowej Agencji Atomistyki) za ok. 12,5 tysiąca złotych miesięcznie brutto, a więc coś około 9,5 tysiąca „na rękę”? Ok, nieźle na tle pozostałych urzędów centralnych i zapewne zdecydowanej większości całej polskiej administracji, ale czy na pewno specjaliści w tej dziedzinie uznają coś takiego za opcję do rozważenia?
(Przeciętne wynagrodzenie brutto w Warszawie w listopadzie 2025 roku wynosi – według tamtejszego Urzędu Statystycznego – 10 791,55 zł, a wlicza się w to wszystkie zawody wykonywane w stolicy, w tym te niewymagające ani wyższego wykształcenia, ani doświadczenia zawodowego).
W jakim stopniu niskie wynagrodzenia całkowite „pompowane” są przez nagrody z funduszu nagród?
Tu znowu, jak w przypadku stanowisk dyrektorskich, najwyższe nagrody przyznawane były w „urzędzie o bardzo długiej nazwie” – w Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Czy na pewno „za szczególne osiągnięcia”, czy może po to, żeby zatrzymać odpływ specjalistów do bardzo dobrze płacących podmiotów sektora medycznego i farmaceutycznego?
Rynek Zdrowia: Ministerstwo Finansów nieugięte. Blokuje pieniądze na etaty w kluczowych instytucjach
Organizacje apelują do ministra finansów o odpowiednie finansowanie Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. Wcześniej o dodatkowe etaty wnioskowało Ministerstwo Zdrowia. Podobne problemy mają też Agencja Badań Medycznych oraz Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych. Braki kadrowe mogą opóźniać wykonywanie kolejnych zadań.
Fluktuacja
Pamięć instytucjonalna całego państwa opiera się na „długim trwaniu” instytucji publicznych, a więc przede wszystkim na „długim trwaniu” ludzi, którzy w nich pracują. Czy to oznacza, że im dłużej w nich pracują, tym lepiej dla ogółu? Niekoniecznie, ale z pewnością ruchy kadrowe w polskich urzędach powinny być odpowiednio zarządzane. Wszelkie „exodusy” powinny być poważnym sygnałem ostrzegawczym dla ministrów nadzorujących urzędy znajdujące się w ich działach administracji rządowej.
Co wydarzyło się w 2024 roku w Biurze Rzecznika Praw Pacjenta? Wymiana kadr na poziomie ponad 25% zarówno na wyższych, jak i tych „niższych” stanowiskach powinna dać wiele do myślenia. Jest to tym dziwniejsze, że o ile w każdym wcześniejszym odcinku analizy stanu służby cywilnej podkreślałem, że wysoka fluktuacja kadr na stanowiskach dyrektorskich wynika zapewne z „efektu powyborczej miotły” (z wyrzucania wszystkich tych dyrektorów, którzy uznani zostali za „złogi” po poprzedniej władzy), o tyle w tym przypadku… nie było nowej miotły! Bartłomiej Chmielowiec pełni funkcję Rzecznika Praw Pacjenta już od 9 lat.
O to co na wyższych stanowiskach działo się w Głównym Inspektoracie Ochrony Środowiska wolę nawet nie myśleć…
Mianowania
Na koniec – kwestia kompetencji. Kompetencji i profesjonalizmu, które gwarantować ma instytucja mianowania w służbie cywilnej. Ile urzędników mianowanych znajdywało zatrudnienie w urzędach centralnych w 2024 roku?
To, jak wielu urzędników mianowanych pracuje w urzędach centralnych łatwo jest sprawdzić. Pytaniem ważniejszym jest to, w jaki sposób wykorzystuje się w tych urzędach wiedzę i umiejętności urzędników mianowanych? Czy czas i pieniądze zainwestowane przez tych pracowników oraz środki przeznaczane na wypłacane im dodatki służby cywilnej faktycznie „zwracają się”? Niezwykle trudno znaleźć tu jakąś miarodajną odpowiedź…
Zachęcam do lektury analizy stanu służby cywilnej w urzędach centralnych za rok 2023.
Zachęcam również do zapoznania się z plikami źródłowymi, które otrzymałem z KPRM w odpowiedzi na złożone w kolejnych latach wnioski o dostęp do informacji publicznej.
